«ԵՐԿՆԱՅԻՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ» ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԸ

ՉԻՆԱՍՏԱՆԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒՄ է ԶԱՐՄԱՑՆԵԼ ԱՇԽԱՐՀԻՆ ԻՐ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀՐԱՇՔՈՎ

«Անցիր գետը` շոշափելով հատակի քարերը, որոնց վրա կարող ես ոտք դնել»,- այսպես էր ասում Չինաստանի բարեփոխումների հեղինակ Դեն Շաոպինը: Այս պարզ գաղափարն է ընկած շուրջ 30 տարի առաջ սկսված չինական բարեփոխումների հիմքում: Բարեփոխումների տրամաբանությամբ` պետք չէ վախենալ անհաջողություններից, անհրաժեշտ է փորձել, ստացվելու դեպքում` անցնել առաջ, հակառակ դեպքում` փնտրել նոր ճանապարհ: Հետևաբար, բարեփոխումները չեն ենթադրում, որ անհրաժեշտ է հինը միանգամից և ամբողջովին փոխել նորով: Բարեփոխումներն իրականացվում են քայլ առ քայլ` առանց հասարակությանը մեծ շոկի ենթարկելու: Այս ճանապարհով է այսօր «երկնային» կայսրությունը փորձում հասնել տնտեսական զարգացման բարձր ցուցանիշների, ինչպես նաև ձևավորել այդքան սպասված երկրորդ բևեռը:

ԴԵՆՇԱՈՊԻՆՅԱՆ ՁԵՌԱԳԻՐ

Անշուշտ, Չինաստանի հիմնադիրն է համարվում պոետ, փիլիսոփա, մեծ հեղափոխական Մաո Ցզեդունը: Եվ իզուր չէ, որ վերջինս ընդգրկված է 20-րդ դարի ամենահեղինակավոր անձանց ցանկում: Իր գործունեությամբ Մաոն ավելի շատ նման է Ստալինին` անձի պաշտամունք, պայքար հակահեղափոխական ուժերի դեմ, մշակութային հեղափոխություն և այլն: Այնուամենայնիվ, այսօրվա Չինաստանի զարգացումն ու հաջողությունները հիմնականում պայմանավորված են մեկ մարդու` Դեն Շաոպինի իրականացրած բարեփոխումներով: Զբաղեցնելով մի շարք բարձրաստիճան պաշտոններ` Դենը, այնուամենայնիվ, կասկածի տակ է դնում հասարակության և տնտեսության կազմակերպման այդ ժամանակվա մոտեցումները: Նա վստահ էր, որ երկրի բարեկեցության ամրապնդման համար անհրաժեշտ է ձևավորել սոցիալիստական շուկայական տնտեսություն` անհրաժեշտ պայմաններ ստեղծել օտարերկրյա ներդրումների համար և ապահովելով մասնավոր հատվածի զարգացումը: Խոսելով կապիտալիզմ թե կոմունիզմ երկընտրանքի մասին` Դենն ասում է. «Ինձ համար միևնույն է` կատուն սև է, թե սպիտակ, քանի դեռ մուկ է բռնում»: 1966թ. Դենին զրկում են բոլոր պաշտոններից և ուղարկում տրակտորների գործարան` աշխատելու որպես բանվոր: Ելնելով երկրում ստեղծված բարդ քաղաքական իրավիճակից` 1974թ. Մաոն ստիպված է լինում վերադարձնել Դենին մեծ քաղաքականություն: Մաոյի մահից հետո Դենն ստիպված է լինում ևս մեկ անգամ պայքարել իր բարեփոխումների համար արդեն Մաոյի հետնորդների խմբի դեմ: Այս անգամ նույնպես Դենը կարողանում է հասնել հաջողության և երկրի կառավարման առանցքային պաշտոններին նշանակում է իր գաղափարակիցներին: Ստանալով ամբողջական իշխանություն` Դենն սկսում է տնտեսական և հասարակական բարեփոխումների ամբողջական գործընթացը: Սակայն ի տարբերություն սոցիալիստական այլ երկրների (մասնավորապես ԽՍՀՄ-ի) բարեփոխումների` Դենը չգնաց համակարգը շուկայականով փոխարինելու ճանապարհով: Շուկան ոչ թե փոխարինեց, այլ կցվեց համակարգին: Գյուղատնտեսության ոլորտում թույլատրվեց մասնավոր գործարարությունը, ըստ որի` գյուղացին ինքն էր իր արտադրանքն առաջարկում շուկային: ժամանակի ընթացքում սկսեց նվազել նաև պետական հատվածի կշիռը, զարգացում ստացավ մասնավոր ձեռներեցությունը: Ձեռնարկություններին և ընկերություններին թույլատրվեց ներդնել աշխատանքի խրախուսման սեփական համակարգը և նույնիսկ օգտագործել ձևավորված շահույթի որոշ մասը: Դենը խրախուսում էր Չինաստանի ներգրավումը համաշխարհային տնտեսական համակար գին: Օտարերկրյա ներդրումների ներգրավման նպատակով Չինաստանի հարավում ստեղծվում են մի շարք ազատ տնտեսական գոտիներ, և սկսվում է ներմուծման մաքսադրույքների պարբերական իջեցման քաղաքականությունը:

Նշանակալի էին նաև Դենի հաջողություններն արտաքին քաղաքականության, հատկապես Չինաստանի վերամիավորման հարցում: Կապիտալիզմին սովոր Հոնգ Կոնգը Չինաստանին միացնելու համար Դենն առաջ է քաշում «մեկ պետություն, երկու համակարգ» սկզբունքը: 1984թ. չինա-բրիտանական բանակցությունների ընթացքում որոշվում է Հոնգ Կոնգը Չինաստանին փոխանցելու հարցը: Ըստ այդմ` 1997թ. Հոնգ Կոնգն անցնում է Չինաստանին, սակայն ևս 50 տարի այն պահպանելու է տնտեսության և հասարակության կազմակերպման կապիտալիստական սկզբունքները: Առաջնորդվելով նույն սկզբունքներով` Չինաստանն իրեն է միացնում նաև Մակաոն, իսկ այսօր բանակցում է Թայվանի հետ: Եվ վերջապես, Դենը խախտում է կոմունիստական առաջնորդների հիմնական սկզբունքներից մեկը. 1992թ.` դեռևսիր կենդանության օրոք, նա հեռանում է քաղաքականությունից ու լքում պետական պաշտոնները:

ՊԵԿԻՆՅԱՆ ԿՈՆՍԵՆՍՈՒՍ

Չինական զարգացման տեսությունը մշտական հրճվանքի առարկա է բոլոր այն մարդկանց համար, որոնք հավատում են զարգացման երրորդ ճանապարհի գոյությանը: Ասել է թե` ո°չ կապիտալիզմ և ո°չէլ սոցիալիզմ, այլ մի ուղի, որը վերցնում է այս երկուսի լավագույն կողմերը: Սակայն Չինաստանն ինքը մեծ զգուշությամբ է մոտենում չինական զարգացման գաղափարին: Ելույթ ունենալով Եվրամիության հետ կապերին նվիրված համաժողովին` չինացի գիտնական Լի Ցզյունժուն հայտարարեց, որ չինական զարգացման մոդել իրականում գոյություն չունի, այդ ամենը հնարել է Արևմուտքը: Լին մասնավորապես ասում էր, որ չկա զարգացման մոդել, քանի որ հիմնական հասարակական համակարգերն ու ինստիտուտները դեռևս կայացման փուլում են, հետևաբար, չինական մոդելի փոխարեն ավելի ճիշտ կլիներ օգտագործել չինական առանձահատկություններ եզրույթը:

1989թ. ամերիկացիների կողմից առաջ քաշվեց զարգացման նոր մոտեցում՝ «Վաշինգտոնյան կոնսենսուս», ինչը ենթադրում էր զարգացող երկրների կողմից շուկաների առավելագույն ազատականացում: Սակայն ոչ բոլոր երկրներն ընտրեցին այս ուղին, իսկ ընտրողներն էլ հիմնականում մատնվեցին անհաջողության: 2004թ. նորից Արևմուտքում առաջ քաշվեց «Պեկինյան կոնսենսուսի» (ՊԿ) գաղափարը, որով և պետք է սահմանվեին չինական զարգացման առանձահատկությունները: ՊԿ հիմնաքարերից մեկը նորարարական տնտեսության ձևավորումն է: Այս տեսությունը մերժում է այն ենթադրությունը, որ զարգացող երկրները նորարարությունները պետք է իրականացնեն փուլ առ փուլ` սկսելով ամենաներքևից: Ասել է թե` պղնձալարերով կապ ապահովելու փոխարեն` անհրաժեշտ է միանգամից անցնել օպտիկամանրաթելին: Այսինքն` Չինաստանը չի պատրաստվում սպասել, երբ նոր տեխնոլոգիաները, Արևմուտքում հնանալով, մուտք կգործեն Չինաստան: Անշուշտ, Չինաստանն օգտագործում է իր ամենակարևոր առավելություններից մեկը` էժան աշխատուժը, սակայն հասկանալով, որ երկարաժամկետ կտրվածքով միայն դրա հաշվին երկար չես կարող ապրել` անցնում է առավել արտադրողականությամբ տեխնոլոգիաների ներդրման տնտեսության բոլոր ճյուղերում: 2002թ. Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության քարտուղար Ձյան Ձեմինը իր 90-րոպեանոց ելույթում 90 անգամ օգտագործեց «նոր» բառը: Նորը դառնում է Չինաստանում պաշտամունքի առարկա: Դա է վկայում նաև մեկ պարզ վիճակագրությունը. եթե 1982թ. Չինաստանի մարզային ղեկավարության ընդամենը 20%-նուներ բարձրագույն կրթություն, ապա 2002թ. այս ցուցանիշն արդեն կազմում էր 98%:

Չինական զարգացման մյուս կարևոր հիմնաքարը կայուն և արդար տնտեսության ձևավորումն է: Եթե մինչև տնտեսական բարեփոխումները աղքատության աստիճանը Չինաստանում կազմում էր 64%, 2004թ. այս ցուցանիշն արդեն կազմում էր 10%: Ժամանակի ընթացքում Չինաստանում դադարում են զարգացումը բնութագրել միայն ՀՆԱ-ի աճով. սկսում են օգտագործվել «Կանաչ ՀՆԱ», «Թափանցիկ ՀՆԱ» եզրույթները: Այժմ Չինաստանում մեծ ուշադրություն են սկսել դարձնել բնապահպանական, սոցիալական անհավասարության խնդիրներին: Չինաստանը բռնում է կայուն տնտեսական զարգացման ուղին:

«Պեկինյան կոնսեսուսի» վերջին, սակայն ոչ պակաս կարևոր մասը արտաքին հարաբերություններն են: Ինտեգրվելով միջազգային հանրությանը` Չինաստանը ձգտում է պահպանել իր ինքնուրույնությունը, ավելին` ստանձնում է համաշխարհային գերտերության երկրորդ բևեռը ձևավորելու առաքելությունը: Իրականացնելով հսկայական ներդրումներ զարգացող երկրներում` ժամանակի ընթացքում Չինաստանը փոխում է աշխարհի պատկերացումներն իր մասին` «չինական վտանգը» սահուն վերածելով  «չինական հնարավորությունների»:

ՔԱՐԵՐ ՀԱՎԱՔԵԼՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

19-րդ դարի սկզբում, երբ Արևմուտքում թափ էր առնում արդյունաբերական հեղափոխությունը, և կար աշխատուժի նկատմամբ մեծ պահանջարկ, Չինաստանում ապստամբություններ էին, աղքատություն և սով: Արդյունքում սկսվեց չինացիների արտագաղթը դեպի Եվրոպա և Նոր աշխարհ: Այսօր բացարձակ ցուցանիշներով Չինաստանն ունի աշխարհի ամենամեծ սփյուռքը` գրեթե 40 մլն մարդ: Երբ Չինաստանն սկսեց տնտեսական բարեփոխումները, և օտարերկրյա ներդրումների պահանջ զգացվեց, չինական սփյուռքն առաջին արձագանքողն էր: Ներդրումները հիմնականում սկսեցին գալ Հարավարևելյան Ասիայի երկրներից` Հոնգ Կոնգ, Ֆիլիպիններ, Ինդոնեզիա և այլն, որտեղ արդեն իսկ ձևավորվել էր բավական ազդեցիկ չինական համայնք: Տարբեր հաշվարկներով` չինացիներին է պատկանում Թաիլանդի և Մալայզիայի մասնավոր կապիտալի 80%-ը, Ինդոնեզիայի 70%-ը, Ֆիլիպինների 50%-ը: Ընդհանուր առմամբ, Չինաստան մտնող օտարերկրյա ներդրումների մինչև 75%-ը բաժին է ընկնում չինական սփյուռքին: Այնուամենայնիվ, Չինաստանում նպատակահարմար չեն գտնում խոսել սփյուռքի ներդրումների մասին` ենթադրելով, որ թվերը կարող են խնդիրներ առաջացնել չինական փոքրամասնությունների համար:

Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների (ՕՈՒՆ) տեսակետից Չինաստանն այսօր գտնվում է ամենաբարենպաստ դիրքերում: 1998-2008 թթ. ՕՈՒՆ-երի ընդհանուր ծավալն աճել է 238%-ով, այնպես որ, 2008թ. Չինաս տանը երրորդն էր աշխարհում` 108 մլրդ դոլար կամ համաշխարհային ՕՈՒՆ-երի ընդհանուր ծավալի 6%-ը: Ընդհանրապես ՕՈՒՆ-երի ներգրավման քաղաքականությունն իրականացնելիս Չինաստանը հետևում էր Դենի` «գետն անցնելու» խորհուրդներին: Բարեփոխումների նախնական փուլում օտարերկրյա ներդրողներին թույլատրվում էր գործունեություն իրականացնել միայն հատուկ տնտեսական գոտիներում, ինչպես նաև տնտեսության առանձին ճյուղերում: Օտարերկրյա ներդրումների իրական բումը Չինաստանում սկսվեց 2001թ., երբ երկիրն անդամագրվեց Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը, և սկսվեցին տնտեսական բարեփոխումները: Մասնավորապես, օտարերկրյա ներդրողներին թույլատրվեց չինական ընկերություններում իրենց մասնաբաժինը հասցնել 51%-ի: Օտարերկրյա ներդրումների վրայից հանվեցին նաև աշխարհագրական, ճյուղային և մի շարք այլ սահմանափակումներ, օրինակ` այն պայմանը, որ ներդրումներ կարելի էր անել միայն արտահանող կամ բարձր տեխնոլոգիաներով զբաղվող ընկերություններում: 2001-2008 թթ. Չինաստան իրականացվող ՕՈՒՆ-երի ծավալն աճում է միջինը տարեկան 13%-ով, այն դեպքում, երբ նույն ցուցանիշն ամբողջ աշխարհի համար կազմում է 7%: Այնուամենայնիվ, համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամն իր ազդեցությունն ունեցավ օտարերկրյա ներդրումների ծավալների վրա: 2009թ. առաջին յոթ ամսվա տվյալներով` ՕՈՒՆ-երի ծավալները, նախորդ տարվա նույն ժամանակաշրջանի համեմատ, նվազեցին` հուլիսին հասնելով ամենացածր մակարդակին` -36%: Օգոստոսից նույն ցուցանիշն սկսեց աճել` նոյեմբերին կազմելով` 32%: Ընդհանուր առմամբ, 2009թ. առաջին 11 ամիսներին ՕՈՒՆ-երի ընդհանուր ծավալը նվազել է նախորդ տարվա համեմատ մոտ 10%-ով:

ՔԱՐԵՐ ՆԵՏԵԼՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

2008թ. համաշխարհային ՕՈՒՆ-երի ծավալը նախորդ տարվա համեմատ կրճատվեց 13%-ով, մինչդեռ Չինաստանի կողմից իրականացվող ՕՈՒՆ-երի ծավալը նույն տարվա ընթացքում աճեց 232%-ով: 2009թ. Չինաստանի համար եկավ քարեր նետելու ժամանակը: Ինչպես նշում են Չինաստանի պետական մարմինները, 2009թ. վերջնական արդյունքներով` պատմության ընթացքում առաջին անգամ Չինաստանից դուրս եկող ՕՈՒՆ-երի ծավալը կգերազանցի երկիր մտնող ՕՈՒՆ-երի ծավալը` կազմելով շուրջ 150 մլրդ դոլար: Չինաստանը, որը դեռ 30 տարի առաջ ուներ օտարերկրյա ներդրումների մեծ կարիք, այժմ դառնում է կապիտալ արտահանող պետություն: Տրամաբանությունը պարզ է. օգտվելով էժան աշխատուժի իր առավելությունից, իր տնտեսություն ներգրավելով արտասահմանյան ընկերություններին` Չինաստանը ժամանակի ընթացքում կարողացավ կուտակել զգալի կապիտալ միջոցներ: Չինաստանի համար եկամուտի խիստ կարևոր աղբյուր է արտահանումը: Այսպես, եթե 2004թ. Չինաստանի ընդհանուր արտահանումը կազմում էր 593 մլրդ դոլար, ապա 2009թ. այն արդեն հասել էր 1.2 տրլն-ի։ Այս ցուցանիշով Չինաստանը արդեն երկրորդն է աշխարհում (Եվրոմիությունից հետո), քանի որ ընդամենը այս տարվա հունվարի կեսերին հայտնի դարձավ, որ Չինաստանն արդեն առաջինն է։ Արտահանման աճի հետ մեկտեղ զգալիորեն աճում է նաև ներմուծումը, սակայն եթե 2004թ. զուտ արտահանումը կազմում էր 32 մլրդ, ապա 2009թ.` 273 մլրդ: Այսպիսով, ժամանակի ընթացքում  «հավաքելով քարերը», հեղեղելով աշխարհն էժան չինական արտադրանքով` այսօր Չինաստանն սկսում է «քարեր նետել»` ցանկանալով գնել աշխարհը:

Արտահանում իրականացնող չինական ընկերություններին օդի և ջրի պես անհրաժեշտ է մասնակցություն ունենալ արտադրության համաշխարհային ցիկլերին` սեփական տնտեսության զարգացումն ապահովելու համար: Չինաստանի օտարերկրյա ներդրումների զգալի մասը դեռևս բաժին է ընկնում Հոնգ Կոն գին, սակայն այն արդեն իր ներկայությունն ունի աշխարհի գրեթե բոլոր կետերում, որտեղ կան նավթ, գազ, նորագույն տեխնոլոգիաների կամ սպառման լայն շուկաներ կամ գոնե դրանց հեռանկարը: Չինաստանն արդեն ունի պայմանագիր Բրազիլիայի հետ, ըստ որի` այն կներդնի մոտ 10 մլրդ դոլար այս երկրի ազգային էներգետիկ ընկերության` Petrobras-ի մեջ: Լայնամասշտաբ ներդրումների ծրագրեր կան Վենեսուելայում, որտեղ Չինաստանն արդեն իսկ շահագործում է մի շարք նավթահորեր:

Չինաստանն իր 1.3 մլրդ բնակչությամբ աշխարհի ամենախոշոր շուկան է: Զարգացող տնտեսության պայմաններում չինացիներն անընդհատ կարիք են ունենալու միջազգային ժամանակակից ստանդարտներին համապատասխան արտադրանքի: Սակայն չինական ընկերությունները չեն պատրաստվում սահմանափակվել միայն տեղական արտադրությամբ կամ օտարերկրյա ընկերությունների ներմուծմամբ: Երբ 2009թ., ի թիվս այլոց, անկում էր ապրում նաև ավտոմեքենաների շուկան, սնանկ էին հայտարարվում մի շարք ավտոհսկաներ, Չինաստանի ավտոշուկան, ընդհակառակը, աճում էր: Նախորդ տարի Չինաստանի ավտոմեքենաների շուկան իր ծավալներով գերազանցեց ԱՄՆ-ին` դառնալով առաջինը աշխարհում: Չինաստանը հետ չմնաց այս ոլորտի զարգացման միտումներից, իսկ ճգնաժամն էլ հասավ օգնության: Երբ նախորդ տարվա դեկտեմբերին զգալի ֆինանսական դժվարությունների առաջ կանգնած Ford-ը հայտարարեց իր շվեդական «դստեր»` Volvo-ի վաճառքի մասին, չինական Geely ավտոարդյունաբերող ընկերությունն այն գնելու ցանկություն հայտնեց: Գործարքի արժեքը պաշտոնապես հայտարարված չէ, սակայն ըստ որոշ տվյալների` այն կազմելու է 1.8-2 մլրդ դոլար: Չնայած գործարքը դեռ պետք է ստանա երկու երկրների կառավարությունների հավանությունը, այնուամենայնիվ ակնհայտ է, որ Չինաստանը փորձելու է առավելագույնը քաղել տնտեսական ճգնաժամից` հաստատվելով համաշխարհային արդյունաբերության կարևոր ճյուղերում: Չինական ավտոարտադրող ընկերություններից մյուսը` BAIC-ը, 2009թ. ձեռք բերեց General Motors-ին պատկանող Saab-ի տեխնոլոգիաների մի մասը, ինչպես նաև Saab 9-3 և 9-5 մոդելների արտոնագրերը` Չինաստանում արտադրելու նպատակով:

ԽՈՍՈՒՄ ԵՆ ԹՎԵՐԸ

Երկար ժամանակ հրաշքների անսովոր արևմտյան հասարակությունը չէր ուզում ընդունել Չինաստանի գերտերության վերածվելու գաղափարը: Իսկապես, ինչպես կարող է մի երկիր, որը դեռևսունի աղքատության բարձր մակարդակ, որտեղ թույլատրված է ու կիրառվում է մահապատիժը, և գործում է ՙտոտալիտար՚ հասարակարգ, դառնալ գերտերություն: Սակայն վերջին շրջանում Արևմուտքը և հատկապես ԱՄՆ-ը սկսում են փոխել իրենց կարծիքը: Այսպես, ամերիկյան The Pew Research Centre հասարակական կարծիքի ուսումնասիրությամբ զբաղվող կենտրոնի 2009թ. նոյեմբերի հետազոտության արդյունքներով` ԱՄՆ բնակչության 44%-ը կարծում է, որ Չինաստանը տնտեսական գերտերություն է, այնինչ ընդամենը 27%-ի կարծիքով է ԱՄՆ-ը գերտերություն: Նշենք նաև, որ 2008թ. փետրվարի հետազոտության արդյունքներով` ամերիկացիների 41%-ը նախապատվությունը տալիս էր սեփական երկրին, և ընդամենը 30%-ը` Չինաստանին: Ամերիկացիների նման կարծիքը նաև կանխորոշում է նրանց մոտ բևեռների փոփոխության անհրաժեշտությունը: Նույն կենտրոնի կողմից ԱՄՆ հեղինակավոր Միջազգային հարաբերությունների խորհրդի անդամների միջև անցկացվող հարցումները ցույց են տալիս հետևյալ պատկերը. 2005թ. Չինաստանը նշվել էր նրանցից 31%-ի կողմից` որպես ՙԱՄՆ-ի ապագայի ամենակարևոր դաշնակից՚, 2009թ. այդպես են պատասխանել հարցվածների 58%-ը: Նշենք նաև, որ նույն ժամանակահատվածում Ճապոնիան նշածների թիվը կրկնակի նվա զել է` 32%-ից մինչև 16%: Այնուամենայնիվ, արևմտյան փորձագետների մի հոծ խումբ քննադատորեն է մոտենում Չինաստանի տնտեսության զարգացման հեռանկարներին` ամեն ինչ վերագրելով վիճակագրության հնարքներին, և գուժում է այս երկրի` Դուբայի ապագան կրկնելու վտան գի մասին: Սակայն նրանց հետ համաձայն չեն ամերիկացիների մեծամասնությունը, զարգացող երկրներն ու հենց իրենք` չինացիները: Եվ մինչ Արևմուտքը փորձում է հասկանալ և գնահատել չինական գործոնը, հա զարամյա ազգերին հատուկ հան դարտությամբ, շոշափելով հատակի քարերը, չինացիները փորձում են անցնել գետի մյուս ափը:

Հաբեթ Մադոյան

Business Class #18